İnam və Vicdan hissi nəyə görə var?

  Mənə elə gəlir ki, insanın inam hissinə təbii tələbatı var, necə ki, sevgi hissinə, qidalanmağa tələbətı var.

  Qədim zamanlardan, heç dinlərin yaranmadığı dövrlərdə insanlar təbii hadisələrə, bütlərə sitayiş edir, inanır, onlardan kömək istəyirdilər. Bunu qorxu hissi ilə əlaqələndirirlər. Mənim fikrimcə isə qorxudan deyil, qorxunun insanda yaratdığı əlacsızlıq hissidir ki, bu da insanı özündən daha ali, daha güclü bir varlıqdan kömək istəməyə vadar edir. İnsan əlacsız olduqda dərk edir ki, onun əlində olmayan şeylər var, onun idarə edə bilmədiyi.

  Hər halda dünyada, qallaktikalarda bu mükəmməl düzəni idarə edən bir qüvvə var. Balaca bir qarışqa yuvasının necə mürəkkəb quruluşa malik olduğunu görmək üçün bu kiçik şüursuz canlılar haqqında hər hansı bir sənədli filmə baxmağınız yetərlidir. Qarışqaları insanlarla, insanları qallaktikalar ilə müqayisə etmək nə qədər gülünc gəlsə də, adi bir qarışqa yuvasını insan beyini idarə edə bilməyəcəyi durumda qallaktikaları idarə edə bilərmi və ya belə bir düzən qura bilərmi? İnsan iradəsindən daha üstün olan bir beyin, və ya bir qüvvə varmı?

  Tolstoyun əsərlərinin baş qəhrəmanlarının hər biri - Levin, Anna Karenina, Bolkonskiy, Pier - həyatın anlamının axtarışındadırlar. Əlsində bu obrazların hər biri Tolstoyun özüdür. Tolsoy "Müharibə və Sülh"ü, "Anna Karenina"nı yazdıqdan sonra uzun müddət depressiyaya düşür, həyatın anlamını itirir. Xristianlıqda gördüyü bəzi məntiqə uymayan şeylər onu gənc yaşlarında dindən uzaqlaşmağa vadar etmişdi. Yaşlı vaxtında isə "əgər Allah yoxdursa, əbədi dünya yoxdursa, öldükdən sonra basdırılacağıq və qurdlar cəsədimizi məhv edəcəksə bu dünyaya nə üçün gəlmişik?"

  Fikrimcə insan inamını itirəndə onun üçün ən ağır şey "əgər həyatdan sonra əbədi dünya yoxdursa bu qədər haqsızlıqlar nəyə görə yaşanır? Vicdan hissi nəyə görə var? Nə üçün günahsız insanlar bu dünyada haqsızlıqlara uğrayır? Yaxşılar da, pislər də layiq olmadıqlarını əldə edir?"  sualları ilə üz-üzə gəlməkdir. İnsanın inamı olanda ən azından bu dünyada olan haqsızlıqların əbədi dünyada balanslaşdırılacağı ümidi ilə yaşayır. İnamı itirdikdə isə bunların hamısının anlamı itir, bir sözlə həyatın anlamı itir. İnsani münasibətlərin əsasında duran mənəviyyat (morality) hissi mənasızlaşır və məhv olur. "Karamazov qardaşları"nda belə bir hissə var, deyir "əgər insanlarda əbədiyyətə inam hissini öldürsəz, yəni insanlar ölümdən sonrakı həyata inanmasa, heçnə mənəviyyatsızlıq (immoral) sayılmaz, hannibalizm belə. "

  Əgər ölümdən sonra həyat yoxdursa günah deyilən bir şey də yoxdur. Əgər belədirsə niyə insanda vicdan hissi var? Və bu vicdan hissi insanın cinayət işləməsini balanslayır. Mənim fikrimcə insanda olan vicdan hissi də, inam hissi də dünyanın düzəninin pozulmasının qarşısını almaq  məqsədini daşıyır.